AC Motor Sarımı ve Tamiri

AC motor, alternatif akımla (şebeke akımıyla) çalışan motordur. Bu ailenin sanayideki en yaygın üyesi sincap kafesli asenkron (endüksiyon) motordur. Bu motorda sargı yalnız statordadır; rotor, alüminyum ya da bakır çubukların uçlarından kısa devre edildiği bir kafestir ve sargı taşımaz. Bu yüzden "AC motor sarımı" çoğu zaman stator sarımı demektir. Rotoru da sargılı olan bilezikli motorlar bunun istisnasıdır.

AC motor tipleri ve sarımdaki farkları

• Trifaze asenkron motor. Statorda birbirinin aynı üç faz sargısı vardır; uçları klemens kutusunda U1-U2, V1-V2, W1-W2 olarak çıkar ve yıldız ya da üçgen bağlanır. Sargının kutup sayısı devri belirler: 50 Hz şebekede 2 kutuplu motor 3000 d/dk'nın, 4 kutuplu motor 1500 d/dk'nın biraz altında döner.
• Monofaze motor. Ana sargının yanında kalkışı sağlayan bir yardımcı sargı bulunur; ikisi farklı tel kesiti ve sipir sayısıyla sarılır. Kalkış sorunu çoğu zaman sargıdan önce kondansatörden gelir; ayrıntılar monofaze motor kalkış yapmıyor yazısında.
• Bilezikli (rotoru sargılı) motor. Rotor da üç fazlı sargı taşır; uçları bilezikler ve fırçalarla dışarıdaki dirence bağlanır. Vinç, kırıcı ve değirmen gibi ağır kalkışlı işlerde kullanılır. Stator kadar rotor sargısı ve bilezik-fırça düzeni de kontrol edilir.
• İki devirli motor. Tek sargının bağlantısı değiştirilerek (Dahlander bağlantısı) ya da statora iki ayrı sargı yerleştirilerek iki devir alınır. Bağlantı şeması eski sargıdan birebir alınmazsa sarılan motor bir devirde çalışır, diğerinde çalışmaz.
• Frenli motor. Motorun arkasındaki elektromanyetik fren ayrı bir fren bobiniyle çalışır. Fren bırakmıyor ya da tutmuyorsa sorun çoğu zaman bu bobinde ya da fren balatasındadır.

Sarımdan önce sargının kimliği çıkarılır

Bir AC motor sargısını doğru yeniden kurmak için eski sargıdan şu bilgiler alınır: oluk sayısı, kutup sayısı, her bobinin sipir sayısı, bobin adımı (bobinin kaç oluk atladığı), tel çapı ve paralel tel sayısı, sargının tek katlı mı çift katlı mı olduğu ve fazların bağlantı şekli. Tel çapını mikrometreyle ölçüyor, yanık sargıdan bir iki bobini bütün çıkarıp kalıp ölçüsünü alıyoruz. Bu değerlerden biri değişirse motor sarılsa bile etiketindeki gücü vermez, fazla akım çeker ya da ısınır.

Frekans sürücüsüyle çalışan AC motorlar

Sürücüyle (frekans invertörüyle) beslenen motorun sargısı, sürücünün yüksek hızda anahtarladığı gerilim darbelerini taşır. Bu darbeler özellikle sargının ilk sipirlerini zorlar ve uzun motor kablosunda büyüyebilir. Bu motorlarda 220 °C ısıl sınıflı, gerilim darbesine dayanıklı özel kaplamalı emaye tel kullanıyoruz. Sürücülü motorlarda milde oluşan gerilim rulmandan akım geçirip bileziklerin yuvarlanma yüzeyini aşındırabilir; rulman sesi gelen sürücülü motorda yalnız rulmanı değiştirmek her zaman yetmez.

Sarım mı, yeni motor mu?

1 Temmuz 2021'den bu yana Türkiye'de piyasaya arz edilen 0,75–1000 kW, 2, 4, 6 ve 8 kutuplu trifaze motorların en az IE3 verim sınıfında olması gerekiyor (Resmî Gazete, 28.04.2021). Küçük güçlü, standart ölçüdeki bir motorda sarım ile yeni IE3 motor arasındaki fark azdır ve yeni motor daha verimli olabilir. Güç büyüdükçe, motor özel flanşa ya da mil ölçüsüne sahip olduğunda veya hat beklemeye dayanamadığında sarım öne çıkar. Ölçütleri sarım mı yeni motor mu yazısında anlattık.

İzmir'de AC motorun çalıştığı yerler

Kemalpaşa OSB'nin metal ve gıda tesislerindeki konveyör ve fan motorları, Atatürk OSB'deki vardiyalı hatların pompa ve kompresör motorları, Torbalı ve Menemen ovalarındaki sulama pompaları, şehir içinde binaların hidrofor motorları: hepsi AC motordur. Bornova Kamil Tunca Caddesi'ndeki atölyemize hangi bölgeden nasıl ulaşılacağını hizmet bölgeleri sayfasında bulabilirsiniz.