Gövdesi, mili ve sac paketi sağlam bir motorda sarım çoğu zaman doğru bir onarımdır ve büyük güçlü motorlarda yeni motora göre genelde daha ekonomiktir. Küçük güçlü, eski bir verim sınıfında olan ve yılın büyük bölümünde çalışan bir motorda ise yeni bir IE3 motor almak genelde daha mantıklıdır. Kararı tek bir oran vermez; motorun gücü ve durumu, verim sınıfı, çalışma saati ve hattın ne kadar süre durabileceği birlikte belirler.
Hangi durumda sarım, hangi durumda yeni motor?
Aşağıdaki listeler kesin kural değil, atölyede sık görülen eğilimlerdir. Motorunuz iki listeden de özellik taşıyorsa karar, aynı motor için hazırlanan iki teklifin karşılaştırılmasıyla netleşir.
Sarımın genelde öne çıktığı durumlar:
- Motor büyük güçlü; gövde, mil ve sac paket sağlam.
- Motor zaten IE3 ya da IE4 sınıfında; iyi uygulamayla sarıldığında verimini koruyabilir.
- Motor özel flanşlı, özel milli ya da bir makinenin içine özel ölçülerle yerleşmiş; aynı ölçüde yenisini bulmak zor.
- Yeni motorun teslim süresi uzun ve hat beklemeye dayanamıyor.
- Motor yılda az saat çalışıyor; verim farkının getireceği tasarruf küçük kalıyor.
Yeni motorun genelde öne çıktığı durumlar:
- Motor küçük güçlü ve aynı gövde ölçüsünde standart bir motor kolayca bulunuyor.
- Sac paket yanıkta hasar görmüş, mil eğilmiş ya da gövde çatlamış.
- Motor eski bir verim sınıfında (IE1 ya da sınıf işareti yok) ve yılın büyük bölümünde yüksek yükte çalışıyor.
- Motor daha önce birkaç kez sarılmış ve her seferinde benzer biçimde yanıyor; sorun motorun gücünün ya da tipinin işe uymamasından kaynaklanıyor olabilir.
Motor gücü ve yaşı neden belirleyici?
Sarım maliyeti iki ana kalemden oluşur: bakır tel ile yalıtım malzemesi ve işçilik. Söküm, eski sargının çıkarılması, temizlik, oluk yalıtımı, bobin hazırlama, bağlantı, vernik, fırın ve test adımları küçük motorda da büyük motorda da tek tek yapılır. Bu yüzden küçük bir motorda işçilik, yeni motorun fiyatına göre büyük bir pay tutar ve sarım ile yeni motor arasındaki fark kapanır.
Büyük güçlü motorda durum tersine döner. Yeni motorun fiyatı güçle birlikte belirgin biçimde artar; sarımda ise gövde, sac paket, rotor ve mil gibi motorun en pahalı parçaları yeniden kullanılır. Bu nedenle büyük güçlü motorlarda sarım genelde daha ekonomik kalır. Bu sınırın kaç kilovatta olduğu bakır fiyatına, yeni motor fiyatlarına ve motorun tipine göre değiştiği için tek bir eşik vermek yanıltıcı olur. Doğru yol, aynı motor için iki seçeneği yan yana koymaktır.
Motorun yaşı da hesaba girer. Uzun yıllar çalışmış bir motorda rulman yuvaları aşınmış, mil yüzeyi bozulmuş, klemens ve kapaklar yıpranmış olabilir. Sarımla birlikte bu parçalar da yenilenecekse toplam maliyet artar. Yaşlı motorların önemli bir kısmı ayrıca bugünkü IE3 seviyesinin altında bir verim sınıfındadır.
Gövde, mil ve sac paket sağlam mı?
Sarım yalnız sargıyı yeniler. Motorun geri kalanı sağlam değilse yeni sargı da uzun ömürlü olmaz. Karar vermeden önce şu parçaların durumu bilinmelidir:
- Sac paket (stator nüvesi): Sargı yanarken oluşan yüksek ısı ya da faz-gövde arızasındaki ark, sacları birbirine kaynatabilir veya saclar arasındaki yalıtımı bozabilir. Hasarlı sac paket ek ısınma ve kayıp üretir; onarımı her zaman mümkün ya da ekonomik değildir.
- Rotor: Kafes rotorda çubuk kırığı ya da rotorun statora sürtmesinden kalan izler sarımdan önce görülmelidir.
- Mil ve yatak yerleri: Eğik mil, aşınmış rulman yuvası ya da kapak yatağı titreşime ve tekrarlayan rulman arızasına yol açar; torna ve kovan işi gerektirebilir.
- Gövde ve kapaklar: Çatlak gövde, kırık ayak ya da flanş, motorun yeniden kullanılmasını sorgulatır.
Bu kontroller motor söküldükten sonra kesinleşir. Bu nedenle sağlıklı bir karşılaştırma, arıza tespiti yapılmış motor üzerinden yapılır.
Verim sınıfı ve çalışma saati: enerji farkı ne kadar önemli?
Sarım motorun verim sınıfını değiştirmez. IE1 sınıfındaki bir motor iyi bir sarımla kendi özgün verimine döner ama IE3 seviyesine çıkmaz. Yeni bir IE3 ya da IE4 motorla arasındaki fark, motorun çalıştığı her saat elektrik faturasına yansır.
Bu farkın ağırlığı çalışma saatine bağlıdır. Elektrik motor sistemleri sanayide tüketilen elektriğin yaklaşık %72'sini harcar (IEA 4E). Yılda birkaç yüz saat çalışan bir yedek pompada verim farkı küçük bir tutar tutar. Üç vardiya boyunca yüksek yükte dönen bir fan ya da kompresör motorunda ise aynı fark her yıl tekrarlanan bir maliyete dönüşür ve karşılaştırmada belirleyici olabilir.
Hesap mantığı basittir: motorun şebekeden çektiği güç, mile verdiği gücün verime bölünmesiyle bulunur. İki motorun bu değerleri arasındaki fark, yük ve yıllık çalışma saatiyle çarpılınca yıllık kWh farkı; bu da elektrik birim fiyatıyla çarpılınca yıllık maliyet farkı çıkar. Formül ve varsayımlı bir örnek hesap için IE2, IE3, IE4 verimlilik sınıfları yazısına bakabilirsiniz.
Motor zaten IE3 sınıfındaysa durum farklıdır. EASA ve AEMT'nin bağımsız laboratuvar testleriyle yaptığı çalışmada, iyi uygulamayla yeniden sarılan IE3 motorların veriminde ortalama 0,1 puanlık değişim ölçüldü; bu değer ±0,2 puanlık ölçüm toleransının içinde kaldı. Yani IE3 bir motoru doğru yöntemle sardırdığınızda anlamlı bir verim kaybı beklemeniz gerekmez. Onarım, revizyon ve yenilemenin genel kurallarını uluslararası düzeyde IEC 60034-23 standardı tanımlar.
Teslim süresi, yedek motor ve özel ölçüler
Kararı çoğu zaman fiyat değil, hattın ne kadar durabileceği belirler. Standart IEC gövdeli, yaygın güç ve devirdeki bir motor stokta bulunabilir; özel ölçülü motorlarda ise durum farklıdır.
- Özel flanş ve mil: Bir makinenin içine özel flanş, mil çapı ya da mil boyuyla yerleşmiş motorun aynısını bulmak zaman alabilir. Yeni motor için adaptör, kaplin ya da şase değişikliği gerekebilir. Sarım ise motorun bütün mekanik ölçülerini olduğu gibi korur.
- Makine üreticisine özel motorlar: İthal makinelerde motor, üreticinin kendi parça numarasıyla geliyorsa tedarik uzayabilir.
- Yedek motor stratejisi: Kritik bir hatta yedek yoksa iki yol birlikte düşünülebilir: yeni motoru hemen takıp yanan motoru sardırarak rafa yedek koymak ya da motoru sardırıp aynı modelden bir yedek edinmek.
- Değişimin ek işleri: Yeni motorun gövde boyu, mil yüksekliği ya da klemens kutusunun yeri eskisinden farklıysa montaj, hizalama ve kablo işleri de maliyete eklenir.
IE3 tebliği sarımı etkiler mi?
Türkiye'de elektrik motorlarının asgari verim şartlarını, 28 Nisan 2021 tarihli ve 31468 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Elektrik Motorlarının ve Değişken Hız Sürücülerinin Çevreye Duyarlı Tasarım Gerekliliklerine Dair Tebliğ (SGM: 2021/16) belirler. Tebliğe göre:
- 1 Temmuz 2021'den itibaren piyasaya arz edilen 0,75–1000 kW arası, 2, 4, 6 ve 8 kutuplu trifaze motorlar en az IE3 olmalıdır.
- 1 Temmuz 2023'ten itibaren 75–200 kW aralığındaki 2, 4 ve 6 kutuplu trifaze motorlarda, bazı motor türleri dışında, en az IE4 aranır.
Tebliğ yeni motorların piyasaya arzını düzenler; tebliğde onarım ya da yeniden sarımla ilgili bir hüküm bulunmuyor. Pratikteki anlamı şudur: yeni motor almaya karar verirseniz alacağınız motor bu şartları sağlamak zorundadır ve fiyatı da buna göre oluşur. Mevcut motorunuzla ilgili mevzuata dair özel bir sorunuz varsa ilgili Bakanlıktan ya da bir hukuk danışmanından teyit almanız doğru olur.
Ne yapmalı?
Karar vermeden önce şu bilgileri toplayın; sarım ve yeni motor seçenekleri ancak bu bilgilerle karşılaştırılabilir hâle gelir:
- Motor etiketinin net bir fotoğrafı: güç, devir, gerilim, gövde boyu, IE sınıfı ve imalat yılı. Etiketi okumakta zorlanırsanız elektrik motoru etiketi nasıl okunur yazısı yardımcı olur.
- Motorun günde ve yılda kaç saat, hangi yükte çalıştığı.
- Hattın motor olmadan kaç gün durabileceği ve yedek motor olup olmadığı.
- Motorun daha önce sarılıp sarılmadığı ve arızanın nasıl başladığı: yanık kokusu, termik attırma, ses ya da aşırı ısınma.
Motor sökülüp arıza tespiti yapılmadan kesin karar vermeyin; sac paket ya da mil hasarı karşılaştırmayı tamamen değiştirebilir. Sarım fiyatının hangi kalemlerden oluştuğunu motor sarım fiyatları sayfasında görebilirsiniz.
Apkon Bobinaj olarak elektrik motoru sarımı yapıyoruz. Etiket fotoğrafını ve motorun çalışma koşullarını teklif formu üzerinden gönderebilirsiniz.
Kaynaklar
- Resmî Gazete, 28.04.2021, sayı 31468 — Elektrik Motorlarının ve Değişken Hız Sürücülerinin Çevreye Duyarlı Tasarım Gerekliliklerine Dair Tebliğ (SGM: 2021/16)
- AEMT — The effect of repair/rewinding on premium (IE3) motor efficiency
- EASA — The Effect of Repair/Rewinding on Premium Efficiency/IE3 Motors
- IEC 60034-23:2019 — Döner elektrik makineleri, Bölüm 23: Onarım, revizyon ve yenileme
- IEA 4E EMSA (2025) — Electric motor systems: why are they important?