Motor sargısının yandığı çoğu zaman keskin bir yanık vernik kokusu, termiğin ya da sigortanın motor çalışır çalışmaz atması, motorun uğuldayıp dönmemesi ve fazlardan birinin ötekilerden fazla akım çekmesiyle kendini belli eder. Bu belirtiler şüphe doğurur ama tek başına kanıt değildir. Kesin teşhis, enerji kesikken faz sargılarının direncini karşılaştırarak ve izolasyon direnci (megger) testiyle konur.
Yanık sargı kendini nasıl belli eder?
- Koku: Yanan izolasyonun kokusu keskin, ağır ve kendine özgüdür; fan kapağından ya da klemens kutusundan gelir. Kayan bir kayış ya da ısınan fren balatası da benzer koku yapabilir; kokunun kaynağını doğrulayın.
- Görünüm: Klemens kutusunda kararma, erimiş kablo yalıtımı, gövde boyasında renk değişimi. Kapak açıldığında sargı başlarında kararmış, kabarmış ve dokununca dağılan vernik görülür; sağlam sargının verniği parlak ve bütündür.
- Duman: Çalışırken ya da durduktan hemen sonra fan kapağından ya da klemens kutusundan çıkan duman güçlü bir işarettir.
- Koruma atması: Termik, sigorta ya da kaçak akım rölesi motor devreye girer girmez ya da kısa süre sonra atıyor.
- Ses: Motor uğulduyor ama kalkmıyor; ya da kalkıyor ama sesi kalın ve dalgalı, devri düşük.
- Isınma: Yük değişmediği hâlde motor her zamankinden çabuk ve fazla ısınıyor.
- Akım: Pens ampermetreyle (kıskaçlı ampermetre) ölçülen faz akımları birbirinden belirgin farklı; yüksüz çalışmada bile bir faz ötekilerden fazla akım çekiyor.
Bu belirtilerden biri varsa motoru tekrar çalıştırmadan ölçüme geçin.
Termik, sigorta ve kaçak akım rölesi neyi söyler?
Hangi korumanın attığı, arızanın türü hakkında ilk ipucunu verir.
- Termik röle bir süre sonra atıyorsa motor uzun süre fazla akım çekmiştir. Neden aşırı yük, faz kaybı, gerilim sorunu ya da başlamış bir sipir arası kısa devre olabilir; termik atması tek başına sargının yandığını göstermez.
- Sigorta, otomat ya da motor koruma şalteri anında atıyorsa faz-faz ya da faz-gövde kısa devresinden şüphelenin. Ancak motor devresinde B tipi otomat ya da düşük değerli sigorta kullanılmışsa sağlam motorun kalkış akımı da attırabilir; önce koruma elemanının motora uygun olup olmadığına bakın.
- Kaçak akım rölesi atıyorsa akım gövdeye ya da toprağa kaçıyor olabilir: sargıda gövde kaçağı, nemli klemens kutusu ya da hasarlı kablo.
Multimetreyle sargı direnci nasıl karşılaştırılır?
Bu ölçüm, enerjisi kesilmiş ve şalteri kilitlenmiş motorda yapılır. Trifaze motorda klemens kutusundaki yıldız ya da üçgen köprüleri sökülür; böylece üç faz sargısı birbirinden ayrılır ve U1-U2, V1-V2, W1-W2 uçları arasında ayrı ayrı direnç ölçülür.
- Üç değer birbirine çok yakın olmalıdır. Biri belirgin düşükse o fazda sipir (telin bobin içindeki tek turu) arası kısa devre, biri sonsuz (OL) gösteriyorsa kopukluk vardır.
- Yalnız üç ucu dışarı çıkan, içeriden bağlanmış motorlarda U-V, V-W ve W-U arasında ölçülür; bu üç değer de birbirine eşit olmalıdır.
- Küçük güçlü motorlarda faz direnci ohmla ölçülür; güç büyüdükçe düşer ve büyük motorlarda ohmun çok altına iner. Bu değerlerde sıradan multimetrenin çözünürlüğü yetmez, prob kablolarının direnci bile sonucu bozar; düşük direnç ölçer (mikro-ohmmetre) gerekir.
- Ölçümleri motor aynı sıcaklıktayken karşılaştırın. Bakırın direnci sıcaklıkla artar; sıcak motorla soğuk motorun değerleri kıyaslanmaz.
- Birkaç sipirlik kısa devre direnci çok az değiştirir. Multimetre sağlam gösterdiği hâlde sargı yanık olabilir; bu tür arızayı atölyede darbe gerilimi (surge) karşılaştırma testi gibi yöntemler ortaya çıkarır.
- Monofaze motorda ana sargı ile yardımcı sargının direnci farklıdır; yardımcı sargı genellikle daha yüksek okur. Bu iki değer birbiriyle değil, aynı motorun beklenen değerleriyle karşılaştırılır.
Gövde kaçağı ve izolasyon direnci (megger) testi
Multimetrenin ohm kademesi birkaç voltluk bir gerilimle ölçer. Sargı ile gövde arasında doğrudan temas varsa sıfıra yakın bir değerle bunu gösterir; ama nemle, kirle ya da ısıyla zayıflamış izolasyonu göremez. Multimetrede "sonsuz" okumak izolasyonun sağlam olduğunu kanıtlamaz.
İzolasyon direnci testi (megger testi), sargı ile gövde arasına yüksek DC gerilim uygular, izolasyondan sızan çok küçük akımı ölçer ve sonucu megaohm (MΩ) olarak verir. Faz uçları ayrılabiliyorsa fazlar arası izolasyon da aynı yöntemle ölçülür. Sonuç değerlendirilirken şunlar bilinmelidir:
- IEEE 43, anma gerilimi 1000 V'un altındaki sargılar için 500 V DC test gerilimi önerir.
- Aynı sargı soğukken yüksek, sıcakken düşük okur; nem de değeri düşürür. Bu yüzden sonuçlar sıcaklığa göre düzeltilerek karşılaştırılır.
- IEEE 43, sargı tipine göre en düşük kabul değerlerini 40 °C'ye düzeltilmiş ölçüm için tanımlar. Bu değerler bir alt sınırdır; sağlıklı bir sargı genellikle bunların çok üstünde okur.
- Düşük okuma her zaman yanık sargı demek değildir. Su basmış ya da uzun süre nemli yerde durmuş ama yanmamış bir sargı, kurutulup yeniden ölçüldüğünde çoğu zaman kabul edilebilir değere çıkar; ısıyla karbonlaşmış izolasyonda ise değer kurutmayla düzelmez.
- Tek bir ölçümden çok, aynı motorun zaman içindeki değerleri önemlidir. Düzenli bir düşüş, izolasyonun bozulmaya başladığını gösterir.
Testin adımları ve sonuçların yorumu için megger testi yazısına bakın.
Ölçümü kim yapmalı?
Sargı ölçümü basit görünür ama hem insan hem cihaz için risk taşır. Ölçümü elektrik işinde yetkin bir kişi yapmalıdır.
- Motorun enerjisi panodan kesilir, şalter kilitlenir ve üzerine uyarı asılır. Ölçüme başlamadan önce gerilim olmadığı ölçü aletiyle doğrulanır.
- Megger tehlikeli seviyede DC gerilim üretir. Test sürerken uçlara ve sargıya dokunulmaz.
- Sargı testten sonra bir kondansatör gibi yük tutar. Ölçüm bitince sargı topraklanarak boşaltılır.
- Motor sürücüye, yumuşak yol vericiye ya da başka bir elektronik cihaza bağlıysa megger öncesinde bağlantı ayrılır; yüksek DC gerilim elektronik devrelere zarar verir.
- Kabloyla birlikte yapılan ölçüm düşük çıkarsa kablo ve motor ayrı ayrı ölçülür; kaçak kabloda da olabilir.
Yanık motoru tekrar çalıştırmanın riski
Sargının yandığından şüpheleniyorsanız motoru "bir daha deneyelim" diye çalıştırmayın.
- Sipir arası kısa devre her çalıştırmada büyür. Birkaç sipirle başlayan arıza bobin kısa devresine, ardından faz-faz ya da faz-gövde kısa devresine döner.
- Kısa devre noktasında oluşan ark stator sac paketini eritip sacları birbirine kaynatabilir. Sac paketi hasar görmüş motorun sarımı zorlaşır, maliyeti artar, bazen ekonomik olmaktan çıkar.
- Gövde kaçağı olan motorun gövdesine gerilim gelebilir; topraklaması zayıf bir tesiste motora dokunan kişi çarpılır.
- Termiği büyütmek, sigortayı köprülemek ya da korumayı devre dışı bırakmak kablo ve pano yangını riskini doğurur.
Ne yapmalı?
- Enerjiyi kesip kilitleyin, motoru tekrar çalıştırmayın.
- Hangi korumanın attığını, arızanın kalkışta mı yük altında mı olduğunu ve öncesinde ses, koku ya da ısınma fark edilip edilmediğini not alın.
- Motor etiketinin fotoğrafını çekin; teşhis ve teklif için ilk gereken bilgi budur.
- Sargı direnci ve megger ölçümünü yetkin bir elektrikçiye yaptırın ya da motoru atölyeye getirin.
Sargının yandığı kesinleşirse sarım gerekir; Bornova'daki atölyemizde elektrik motoru sarımı yapıyoruz. Sargı sağlam çıkar ama ses, ısınma ya da düşük izolasyon değeri sürerse rulman değişimi, vernik ve test işleri elektrik motoru bakım ve revizyon kapsamına girer. Aynı arızanın tekrarlanmaması için yanığın nedenini elektrik motoru neden yanar yazısıyla birlikte değerlendirin.