Monofaze motor kalkış yapmıyorsa, özellikle uğulduyor ama dönmüyorsa ya da mile küçük bir hareket verildiğinde dönmeye başlıyorsa, arıza büyük olasılıkla kalkış devresindedir: kondansatör, santrifüj anahtar ya da yardımcı sargı. Mil enerjisizken elle de zor dönüyorsa sorun mekaniktir; sıkışmış rulman ya da kireç ve kumla tutmuş pompa çarkı akla gelir. Kondansatörü doğru değerle değiştirmek sorunu çözmüyorsa sargı ölçülmelidir.
Monofaze motor neden kendi başına kalkamaz?
Tek fazlı akımın sargıda ürettiği manyetik alan dönmez; yalnız yön değiştirerek titreşir. Rotor dururken bu alan rotoru iki yöne eşit kuvvetle çeker, net tork sıfır olur ve motor uğuldar ama dönmez. Rotor bir yöne döndürülürse motor o yöne dönmeye devam eder.
Kalkış için ikinci bir sargı gerekir. Yardımcı sargı stator üzerinde ana sargıya göre kaydırılarak yerleştirilir; akımı da kondansatör (ya da sargının kendi yüksek direnci) sayesinde ana sargının akımından farklı anda tepe yapar. İki sargının birlikte ürettiği alan döner ve rotoru kaldırır. Monofaze motorlar bu düzene göre birkaç türe ayrılır:
- Kalkış kondansatörlü motor: Yüksek değerli, elektrolitik bir kalkış kondansatörü yalnız kalkış anında devrededir. Motor yeterli devre ulaşınca santrifüj anahtar (ya da kalkış rölesi) yardımcı sargıyı ve kondansatörü devreden çıkarır. Kalkış torku yüksektir; kompresör gibi ağır kalkışlı işlerde kullanılır.
- Daimi kondansatörlü motor: Daha küçük değerli, film tipi bir kondansatör yardımcı sargıyla birlikte sürekli devrededir; santrifüj anahtar yoktur. Fan, aspiratör ve küçük pompalarda yaygındır.
- Çift kondansatörlü motor: Kalkışta iki kondansatör birlikte çalışır; kalkış kondansatörü santrifüj anahtarla ayrılır, daimi kondansatör devrede kalır. Bazı pompa ve kompresör motorlarında hem kalkış torku hem çalışma verimi için bu düzen kullanılır.
- Yardımcı sargılı motor: Kondansatör yoktur; faz farkını yardımcı sargının yüksek direnci sağlar ve sargı kalkıştan sonra santrifüj anahtarla ayrılır.
Motor uğulduyor ama dönmüyorsa sorun nerede?
Belirtiyi doğru okumak, gereksiz parça değişimini önler.
- Uğulduyor, dönmüyor; mil enerjisizken elle rahat dönüyor: Ana sargı çalışıyor ama kalkış devresi çalışmıyor. Olası nedenler kapasitesi düşmüş ya da kopmuş kondansatör, kontakları açık kalmış ya da oksitlenmiş santrifüj anahtar ve kopuk yardımcı sargıdır.
- Küçük bir hareket verilince dönüyor: Aynı tablodur; motor hangi yöne itilirse o yöne döner. Bunu bilerek denemeyin: enerjili motorun miline, fanına ya da kasnağına el yaklaştırmak ciddi yaralanmaya yol açar.
- Uğulduyor, mil enerjisizken de zor dönüyor ya da hiç dönmüyor: Sorun mekaniktir. Rulman sıkışmış, pompa çarkı kireç ya da kumla tutmuş ya da tahrik edilen makine kilitlenmiş olabilir. Uzun süre duran küçük pompalarda sık görülür; bazı pompalarda fan tarafındaki mil ucunda, enerji kesikken kapağı açılıp tornavidayla çevrilebilen bir yarık bulunur.
- Hiç ses yok: Besleme, sigorta, bağlantı ya da motorun içindeki termik koruyucu (halk arasında klikson) akla gelir. Klikson motor soğuyunca kendiliğinden kapanır ve motor bir süre sonra kendi kendine çalışabilir; bu yüzden müdahaleden önce enerji mutlaka kesilmelidir.
- Kalkıyor ama yavaş hızlanıyor, ısınıyor ya da termik atıyor: Kondansatörün kapasitesi düşmüş olabilir. Bir başka olasılık, santrifüj anahtarın kalkıştan sonra açmaması ve yardımcı sargının devrede kalmasıdır; bu durum kısa sürede kalkış kondansatörünü patlatır ve yardımcı sargıyı yakar.
- Uzun kabloyla beslenen bahçe ve tarla pompaları: Kablodaki gerilim düşümü kalkış torkunu belirgin biçimde azaltır, çünkü tork gerilimin karesiyle değişir. Kalkış anında motor uçlarındaki gerilimi ölçtürün.
Kondansatör arızası nasıl anlaşılır?
Bazı arızalar gözle görülür:
- Şişmiş gövde ya da kabarmış üst kapak.
- Sızıntı, yağ izi, çatlak ya da erimiş gövde.
- Uçlarda kararma ya da yanık kokusu.
Gözle sağlam görünen kondansatör de arızalı olabilir. Kesin bilgi için kondansatör devreden ayrılır ve kapasite kademesi olan bir multimetre ya da kapasite ölçerle mikrofarad (µF) değeri ölçülür. Okunan değer, kondansatörün üzerinde yazan değer ve toleransla (ör. ±%5) karşılaştırılır; toleransın altında kalan kondansatör değiştirilir. Düşük gerilimle yapılan bu ölçümde sağlam görünen bir kondansatör çalışma geriliminde arıza verebilir. Ölçüm sağlam çıktığı hâlde belirti sürüyorsa doğru değerde bir kondansatörle denemek yaygın yöntemdir.
Kondansatör güvenle nasıl kontrol edilir?
Kondansatör, enerji kesildikten sonra da tehlikeli gerilimde yük tutabilir. Bu kontrolü elektrik işinde yetkin bir kişi yapmalıdır.
- Motorun enerjisini panodan kesin, sigortayı ya da şalteri kapatıp kilitleyin.
- Kondansatör uçlarına dokunmadan önce, yalıtımlı saplı ve uygun değerde bir boşaltma direnciyle uçları birleştirerek kondansatörü boşaltın; ardından voltmetreyle uçlarda gerilim kalmadığını doğrulayın.
- Uçları tornavidayla kısa devre ederek boşaltmayın. Oluşan ark göze ve ele zarar verebilir, kondansatörü de bozar.
- Ölçümü kondansatörü devreden ayırarak yapın; bağlıyken sargı da ölçüme karışır.
- Yeni kondansatörü taktıktan sonra bağlantıyı şemaya göre kontrol edin. Yanlış bağlanan kondansatör motorun kalkmamasına, ters dönmesine ya da yardımcı sargının yanmasına yol açabilir.
Yeni kondansatör seçerken nelere dikkat edilir?
- Kapasite (µF): Eskisiyle aynı olmalıdır. Daimi kondansatörü büyük seçmek yardımcı sargıdan fazla akım geçirir ve sargıyı ısıtır; küçük seçmek kalkış torkunu düşürür. "Biraz büyüğü daha güçlü kaldırır" mantığı yanlıştır.
- Gerilim (V AC): Eskisine eşit ya da daha yüksek olmalıdır. Kondansatör üzerindeki gerilim şebeke geriliminden yüksek olabilir; bu yüzden 230 V ile çalışan motorlarda 400 V ya da 450 V AC değerli kondansatörler yaygındır. Düşük gerilimli kondansatör kısa sürede delinir.
- Tür: Kalkış ve daimi kondansatör birbirinin yerine kullanılmaz. Elektrolitik kalkış kondansatörü sürekli devrede kalmaya dayanmaz; ısınır ve patlayabilir.
- Frekans ve sıcaklık aralığı: 50 Hz için uygun olmalı; üzerinde yazan çalışma sıcaklığı aralığı eskisi kadar ya da daha geniş olmalıdır.
- Değer okunmuyorsa: Pek çok monofaze motorun etiketinde kondansatör değeri de yazar. Etiketteki bilgilerin anlamı için elektrik motoru etiketi nasıl okunur yazısına bakabilirsiniz; değer hiçbir yerde yoksa tahminle kondansatör takmayın.
Sorun sargıdaysa ne olur?
Kondansatör ve santrifüj anahtar sağlam olduğu hâlde motor kalkmıyorsa sargılar ölçülür. Klemens kutusunda ana sargı genellikle U1-U2, yardımcı sargı Z1-Z2 uçlarıyla işaretlenir; eski ve bazı ithal motorlarda farklı işaretler görülebilir.
- Yardımcı sargı çoğu motorda daha ince telle sarıldığı için direnci ana sargıdan yüksektir.
- Uçları içeriden birleştirilmiş üç uçlu motorlarda en yüksek direnç ana ve yardımcı sargı uçları arasında okunur; bu değer iki sargının toplamıdır.
- Sonsuz okuma kopukluk, beklenenden belirgin düşük okuma sipir arası kısa devre işaretidir.
- Sargı ile gövde arasındaki izolasyon multimetreyle değil, izolasyon direnci (megger) testiyle değerlendirilir.
Yardımcı sargı, kalkış devresindeki bir arıza yüzünden uzun süre akım taşıdığında yanar. Bu durumda kondansatörü değiştirmek motoru kurtarmaz; sargının yeniden sarılması gerekir. Uğuldayarak uzun süre bekleyen motorda ana sargı da ısıdan zarar görmüş olabilir; bu yüzden sarım kararından önce iki sargı birlikte değerlendirilir. Ölçüm yöntemleri için motor sargısının yandığı nasıl anlaşılır yazısına bakabilirsiniz.
Ne yapmalı?
- Motor uğulduyor ama dönmüyorsa enerjiyi hemen kesin. Dönmeyen motor kilitli rotor akımı çeker ve sargısı kısa sürede ısınır; "biraz bekleyelim, kalkar" yaklaşımı sargıyı yakar.
- Enerji kesikken milin serbest dönüp dönmediğine bakın; mekanik sıkışmayı elektrik arızasından ayırmanın ilk adımı budur.
- Kondansatörü yetkin bir kişiye kontrol ettirin ve gerekirse aynı kapasite, eşit ya da daha yüksek gerilim ve aynı türde bir kondansatörle değiştirin.
- Kondansatör değiştiği hâlde motor kalkmıyorsa, yanık kokusu varsa ya da termik atıyorsa motoru tekrar denemeyin; sargı ölçülmelidir.
Yardımcı ya da ana sargısı yanmış monofaze motorlar için elektrik motoru sarımı yapıyoruz. Hidrofor ve bahçe pompalarındaki monofaze motorlar için pompa ve hidrofor motoru tamiri, kompresör motorları için kompresör ve el aleti motoru sarımı sayfalarına bakabilirsiniz. Motorunuzu Bornova'daki atölyemize getirebilirsiniz.