Elektrik motoru etiketi (plakası), motorun gücünü, hangi gerilimde ve hangi bağlantıyla (yıldız ya da üçgen) çalışacağını, çektiği akımı, devrini, frekansını, güç katsayısını (cos φ), verimini ve IE sınıfını, izolasyon sınıfını, IP koruma sınıfını ve çalışma tipini gösterir. Etiketi okuyabilen biri motoru doğru bağlar, korumasını doğru ayarlar ve arıza durumunda aynı özellikte bir motoru ya da sarım için gereken bilgiyi kolayca bulur.
Güç: kW ve HP ne anlatır?
Etikette yazan güç, motorun anma koşullarında miline verebildiği mekanik güçtür; şebekeden çektiği güç değildir. Türkiye'de ve Avrupa'da kilovat (kW) kullanılır. Bazı etiketlerde beygir gücü de yazar: HP (İngiliz beygir gücü) yaklaşık 0,746 kW, metrik beygir gücü (PS ya da CV) yaklaşık 0,735 kW'tır. Örneğin 7,5 kW'lık bir motor yaklaşık 10 HP'dir.
Motorun şebekeden çektiği elektrik gücü, etiket gücünün verime bölünmesiyle bulunur. Bu yüzden şebekeden çekilen güç her zaman etiketteki değerden biraz fazladır. Trifaze bir motorda etiket akımını kabaca kontrol etmek için şu ilişki kullanılabilir: akım (A) ≈ güç (W) / (1,73 × gerilim (V) × verim × cos φ). Hesapla bulunan değer etiket akımından belirgin biçimde farklıysa etiketin yanlış okunmuş olma ya da motorun daha önce farklı bir sargı verisiyle sarılmış olma ihtimalini düşünün.
Gerilim ve bağlantı: 230/400 V ve 400/690 V ne demek?
Trifaze motor etiketlerinde genellikle iki gerilim ve yanında Δ (üçgen) ile Y (yıldız) işaretleri bulunur. Küçük gerilim üçgen, büyük gerilim yıldız bağlantı içindir:
- 230/400 V Δ/Y: Motor, fazlar arası gerilimi 230 V olan şebekede üçgen, 400 V olan şebekede yıldız bağlanır. Türkiye'deki 400 V sanayi şebekesinde bu motor yıldız bağlanır.
- 400/690 V Δ/Y: Motor, 400 V şebekede üçgen bağlanarak çalışır. Bu motorlar 400 V şebekede yıldız-üçgen yol vermeye uygundur: kalkışta yıldız, çalışmada üçgen bağlanırlar.
Yanlış bağlantının sonucu ağırdır. 230/400 V'luk bir motoru 400 V şebekede üçgen bağlamak sargıya fazla gerilim uygular ve motoru kısa sürede yakar. 400/690 V'luk bir motoru 400 V şebekede sürekli yıldız bağlı çalıştırmak ise torkunu belirgin biçimde düşürür; yük altında motor zorlanır, fazla akım çeker ve ısınır. Bağlantı köprüleri klemens kutusunda değiştirilir ve kapağın içinde genellikle bağlantı şeması bulunur. Bağlantıyı değiştirmeden önce enerjiyi kesin; bu işi yetkin bir elektrikçi yapmalıdır.
Akım değerleri de gerilimler gibi iki tanedir ve aynı sırayla yazılır: küçük gerilimdeki akım büyük, büyük gerilimdeki akım küçüktür. Termik röle ya da motor koruma şalteri genel kural olarak motorun bağlandığı gerilimdeki etiket akımına göre ayarlanır. Monofaze motorlarda tek gerilim (genellikle 230 V) ve tek akım yazar; çoğunda kondansatörün değeri (µF) de etikette yer alır.
Devir, kutup sayısı ve frekans
Etiketteki devir (d/d; etikette rpm ya da min⁻¹ olarak yazar), motorun anma yükündeki devridir. Asenkron motor, manyetik alanın senkron devrinden biraz yavaş döner; aradaki farka kayma denir. Senkron devir şu formülle bulunur: 120 × frekans / kutup sayısı. 50 Hz şebekede senkron devirler:
- 2 kutuplu motor: 3000 d/d
- 4 kutuplu motor: 1500 d/d
- 6 kutuplu motor: 1000 d/d
- 8 kutuplu motor: 750 d/d
Etiket devri bu değerlerin biraz altındadır. Etikette 1450 d/d yazan bir motor bu nedenle 4 kutupludur. Kutup sayısı sarım için temel bir veridir; aynı gövdede farklı devir için sarım yapmak sargı tasarımını tamamen değiştirir. Frekans (Hz) Türkiye'de 50 Hz'dir; bazı etiketlerde 60 Hz için ayrı gerilim, devir ve güç değerleri de verilir.
Verim, IE sınıfı ve cos φ
- Verim (η): Mile verilen gücün şebekeden çekilen güce oranıdır; etikette yüzde olarak yazar. Yeni motorlarda bazen tam yük, %75 ve %50 yük için ayrı verimler verilir.
- IE sınıfı: IE1, IE2, IE3 ya da IE4 olarak yazılır. Türkiye'de 1 Temmuz 2021'den beri piyasaya arz edilen 0,75–1000 kW arası 2, 4, 6 ve 8 kutuplu trifaze motorların en az IE3 olması zorunludur. Eski motorlarda EFF1, EFF2 gibi işaretler görülebilir ya da hiç sınıf yazmayabilir. Sınıfların anlamı için IE2, IE3, IE4 verimlilik sınıfları yazısına bakabilirsiniz.
- cos φ (güç katsayısı): Motorun şebekeden çektiği görünür gücün ne kadarının iş yapan (aktif) güç olduğunu gösterir; 1'den küçük bir sayıdır. Düşük yükte çalışan motorda güç katsayısı etiket değerinin altına düşer ve tesisin reaktif enerji tüketimi artar.
İzolasyon sınıfı, IP koruma ve çalışma tipi
- İzolasyon sınıfı (Ins. Cl.): Motorun yalıtım sisteminin dayanabildiği en yüksek sıcaklık sınıfıdır (IEC 60085): B sınıfı 130 °C, F sınıfı 155 °C, H sınıfı 180 °C. Sanayi tipi motorlarda F sınıfı yalıtım yaygındır. Bazı etiketlerde ayrıca sıcaklık artışının B sınıfı sınırında tutulduğu belirtilir; bu, motora ısıl pay bırakır. Isınma sorunları için elektrik motoru neden ısınır yazısına bakabilirsiniz.
- IP koruma sınıfı: İlk rakam katı cisimlere ve toza, ikinci rakam suya karşı korumayı gösterir. IP55'te ilk 5 toza karşı korumalı, ikinci 5 her yönden gelen su püskürtmesine karşı korumalı demektir; IP54'te ikinci rakam her yönden sıçrayan suya karşı korumayı anlatır. Rakam büyüdükçe koruma artar.
- Çalışma tipi (S1, S2, S3…): Motorun hangi yük düzeninde etiket gücünü verebileceğini gösterir. S1 sürekli çalışmadır. S2 kısa süreli çalışmadır ve yanında süre yazar (örneğin S2 30 dk). S3 aralıklı periyodik çalışmadır ve yanında çalışma oranı yazar (örneğin S3 %40). S4 ile S10 arasındaki tipler kalkış, frenleme ve değişken yük içeren düzenleri tanımlar. S2 ya da S3 etiketli bir motoru anma yükünde sürekli çalıştırmak aşırı ısınmaya yol açar.
Gövde boyu, rulmanlar, seri no ve imalat yılı
- Gövde boyu (frame): IEC gövde boyu, mil ekseninin motor ayağının alt yüzeyinden yüksekliğini milimetre olarak verir; yanındaki harf (S, M, L) gövde uzunluğunu gösterir. Örneğin 132M gövdede mil ekseni 132 mm yüksekliktedir. Aynı gövde boyundaki IEC motorların bağlantı ölçüleri büyük ölçüde standarttır; bu, motor değişiminde büyük kolaylık sağlar.
- Montaj şekli: B3 ayaklı, B5 flanşlı, B14 küçük flanşlı, B35 hem ayaklı hem flanşlı gövdeyi anlatır.
- Rulmanlar: Bazı etiketlerde tahrik tarafı (DE) ve arka taraf (NDE) rulmanlarının numaraları yazar, örneğin 6308-2Z-C3. Bu bilgi rulman değişiminde doğru parçanın önceden hazırlanmasını sağlar.
- Seri numarası ve imalat yılı: Üreticiden teknik veri ya da yedek parça istemek için gereklidir; motorun yaşını ve hangi verim döneminde üretildiğini de gösterir.
- Diğer bilgiler: Ağırlık, izin verilen ortam sıcaklığı ve rakım, uyulan standart (örneğin IEC 60034-1) ve sürücüyle çalışmaya uygunluk notu bulunabilir.
Teklif isterken etiket fotoğrafı neden ilk istenir?
Bir bobinaj atölyesi, motoru görmeden önce sarımın kapsamını ve maliyetini etiketten tahmin eder. Güç, kutup sayısı ve gövde boyu, stator ölçüsünü ve gereken bakır miktarını; gerilim ve bağlantı, sargı tasarımını; IE sınıfı ve imalat yılı da sarım ile yeni motor arasındaki karşılaştırmayı belirler. Etiket bilgisi olmadan verilen fiyat ancak kaba bir tahmindir. Fiyatı belirleyen kalemleri motor sarım fiyatları sayfasında bulabilirsiniz.
Etiketin okunur bir fotoğrafı için:
- Motor çalışıyorsa önce durdurun ve enerjisini kesin; dönen fan ve kaplinin yanında çalışmayın.
- Etiketi bez ve gerekirse hafif bir temizleyiciyle silin; yağ ve toz rakamları kapatır.
- Etikete karşıdan, dik açıyla ve yakından çekin; yandan çekilen fotoğrafta yazılar kayar ve parlama olur.
- Flaş parlama yapıyorsa flaşı kapatıp ışığı yandan verin.
- Önce bütün etiketi, sonra okunması zor satırları ayrı ayrı çekin ve fotoğrafı göndermeden önce yakınlaştırıp okunduğunu kontrol edin.
- Etiket silinmiş ya da kayıpsa motorun genel görünümünü, mil ucunu, flanşını ve klemens kutusunu çekin; mil çapı ve mil ekseni yüksekliği gibi ölçüler de yardımcı olur.
Apkon Bobinaj olarak elektrik motoru sarımı yapıyoruz. Etiket fotoğrafını ve motorun hangi işte, günde kaç saat çalıştığını teklif formu üzerinden gönderebilirsiniz.