Bobinaj, elektrik motoru, dalgıç pompa motoru, jeneratör ve benzeri makinelerin yanmış ya da yalıtımı bozulmuş sargılarının sökülüp aslına uygun biçimde yeniden sarılması işidir. Bobinaj atölyesi yalnız sargıyı yenilemez; arızanın nedenini tespit eder, rulman ve yatak gibi mekanik kusurları giderir, makineyi test edip çalışır hâlde teslim eder.
Bobinaj kelimesi nereden gelir?
Bobinaj, Fransızcada sarma, sarım anlamına gelen bobinage kelimesinden gelir; kökünde makara anlamındaki bobine (bobin) vardır. Türkçede hem sargı yenileme işinin kendisi hem de bu işi yapan atölye için kullanılır. "Motoru bobinaja götürmek" atölyeye götürmek, "bobinaj yapmak" sarım yapmak anlamındadır. İşi yapan ustaya bobinajcı ya da bobinaj ustası denir.
Elektrik makinelerinde sargı, yalıtımlı bakır ya da alüminyum telden yapılmış bobinlerin belirli bir düzende bağlanmasıyla oluşur. Motorda sargı rotoru döndüren döner manyetik alanı üretir, jeneratörde gerilimi üretir, trafoda gerilimi dönüştürür. Sargı bozulduğunda makine işini yapamaz ve bobinaj gerekir.
Bobinaj hangi makinelere yapılır?
Sargısı olan hemen her elektrik makinesi bobinajın konusudur. En sık karşılaşılanlar:
- Asenkron (endüksiyon) motorlar: Fabrikalarda pompa, fan, kompresör, konveyör ve tezgâhları çeviren trifaze motorlar ile ev ve küçük atölyelerdeki monofaze motorlar. Bobinaj işinin büyük kısmı bu gruptadır.
- Dalgıç pompa motorları: Kuyu içinde, suyun altında çalışan motorlar. Su dolu tiplerde suya dayanıklı, plastik yalıtımlı özel telle sarılırlar; ayrıntılar dalgıç pompa sarımı sayfasında.
- Jeneratör ve alternatörler: Stator sargısı, rotor (uyartım) sargısı ve uyartım devresi. Bu grubun işleri jeneratör ve alternatör sarımı sayfasında anlatılıyor.
- Kompresör motorları: Hava kompresörlerini çeviren monofaze ve trifaze motorlar.
- El aletleri: Matkap, taşlama ve benzeri aletlerdeki fırçalı (üniversal) motorların endüvi ve alan sargıları. Kompresör ve el aleti motorları için kompresör ve el aleti motoru sarımı sayfasına bakabilirsiniz.
- DC ve servo motorlar: Doğru akım motorlarının endüvi ve alan sargıları; servo motorlarda sargının yanında rulman ve konum geri besleme elemanları da işin parçasıdır.
- Trafolar ve bobinler: Kumanda trafoları, kaynak trafoları, kontaktör ve fren bobinleri de sargılı elemanlardır. Trafo sarımı ayrı bir uzmanlık alanıdır ve her bobinaj atölyesi bu işi yapmaz.
Bobinaj atölyesi ne iş yapar?
Bir bobinaj atölyesine gelen motor genellikle şu yolu izler:
- Kabul ve arıza tespiti: Sargı ölçülür, motor sökülür; rotor, mil, rulmanlar, kapaklar, fan ve klemens incelenir.
- Karar: Sorun sargıda mı, yoksa mekanik mi? Sarım gerekiyorsa yeni motora göre ekonomik olup olmadığı değerlendirilir.
- Sarım: Eski sargı sökülür, ölçüleri alınır, stator temizlenir, oluklar yalıtılır, yeni bobinler sarılıp yerleştirilir ve bağlanır.
- Vernik ve fırın: Sargı vernikle doyurulur (emprenye) ve fırında sertleştirilir.
- Mekanik işler: Gerekirse rulman değişimi, yatak yeri onarımı ya da rotor balansı yapılır.
- Test ve teslim: Sargı direnci, izolasyon direnci ve yüksüz deneme ile motor doğrulanır.
Sürecin ayrıntılı anlatımını motor sarımı nasıl yapılır yazısında bulabilirsiniz.
Atölyenin işi her zaman sarımla bitmez. Gelen motorların bir kısmında sargı sağlamdır ve sorun rulmanda, kondansatörde, klemenste ya da beslemededir. Bu nedenle dikkatli bir arıza tespiti, gereksiz bir sarımın önüne geçer.
Sarım, tamir ve bakım arasındaki fark nedir?
Bu üç kelime günlük dilde birbirinin yerine kullanılsa da farklı işleri anlatır:
- Sarım: Sargının tamamen sökülüp yenisinin sarılmasıdır. Sargı yandığında ya da yalıtımı toparlanamayacak kadar bozulduğunda yapılır.
- Tamir (onarım): Arızalı parçanın giderilmesidir ve sarım bunlardan yalnızca biridir. Kopmuş bir bağlantı ucunun yenilenmesi, yanmış bir klemensin ya da kondansatörün değişmesi, aşınmış rulman yuvasının kovanlanması ve kırık bir fanın değişmesi de tamirdir.
- Bakım: Motor arızalanmadan yapılan işlerdir: rulman yağlama ve değişimi, temizlik, izolasyon direncinin düzenli ölçülmesi, bağlantıların sıkılması, gerektiğinde vernik yenilemesi. Düzenli bakım sarım ihtiyacını geciktirir.
Bu ayrım teklif alırken de işe yarar. "Motor tamiri" diye istenen bir işin sarım mı, yalnız rulman değişimi mi olduğu, fiyatı ve süreyi tamamen değiştirir.
Bobinaj ustası neyi bilmelidir?
Bobinaj elle yapılan bir iş gibi görünse de elektrik, malzeme ve mekanik bilgisi gerektirir. Bir bobinaj ustasının bilgi alanı şunları kapsar:
- Sargı tipleri ve bağlantı şemaları; kutup sayısı, oluk sayısı ve bobin adımının motorun devrine ve torkuna etkisi.
- Tel kesiti ile sipir (sarım) sayısı arasındaki ilişki; yanlış seçimin akım, ısınma ve verim üzerindeki etkisi.
- Yalıtım malzemeleri ve ısıl sınıflar: emaye tel, oluk yalıtımı, faz arası yalıtım, vernik.
- Ölçme: sargı direnci, izolasyon direnci, akım ve devir ölçümü ile sonuçların yorumlanması.
- Mekanik işler: söküm ve montaj, rulman değişimi, mil ve kapak kontrolü.
- İş güvenliği: enerjisi kesilmemiş makinede çalışmamak, test sonrası sargıyı boşaltmak, deneme sırasında topraklamayı sağlamak.
Türkiye'de bu meslek için 2014'te Resmî Gazete'de yayımlanan, Mesleki Yeterlilik Kurumu (MYK) sisteminde yer alan Bobinajcı (Seviye 4) Ulusal Meslek Standardı vardır. Standart, mesleği çeşitli türdeki elektrik motorlarının ve transformatörlerin bakım ve bobin sarım süreçleri üzerinden tanımlar. Motor bobini sarma, bobin gruplarını yerleştirme ve bağlama, verniği sertleştirme, montaj, test ve teslim gibi görevleri ayrı ayrı sayar.
Bobinaj ile elektrik motoru imalatı arasındaki fark
İmalat, motorun sıfırdan üretilmesidir: gövde dökülür ya da işlenir, sac paket preslenir, kafes rotor dökülür, sargılar seri üretim düzeninde sarılır ve motor tip testlerinden geçirilerek belirli bir verim sınıfı ve etiket değerleriyle piyasaya sunulur. Bobinaj ise mevcut bir makinenin sargısını yeniler. Gövde, sac paket, rotor ve mil eski motordan gelir; atölyenin işi bu parçaları koruyarak sargıyı motorun ilk tasarımına uygun biçimde yeniden yapmaktır.
İki işin yöntemi de farklıdır. İmalatçı sargı verisini motorun tasarımından bilir ve aynı motoru çok sayıda, makineli bir düzende sarar. Bobinaj atölyesinin elinde ise çoğu zaman bu veri yoktur; sipir sayısını, tel çapını, bobin adımını ve bağlantı şeklini eski sargıdan çıkarır ve her motoru tek tek, büyük ölçüde elle sarar. Bu yüzden bobinajda ölçü almanın doğruluğu, sarılan motorun akımını, ısınmasını ve verimini doğrudan belirler.
Bu farkın pratik bir sonucu vardır: bobinaj motorun tasarımını değiştirmez. IE1 sınıfındaki bir motor sarıldığında IE3 olmaz. İyi uygulamayla sarılan bir IE3 motor ise verimini korur; EASA ve AEMT'nin bağımsız testlerinde yeniden sarılan IE3 motorların veriminde ortalama 0,1 puanlık değişim ölçüldü ve bu değer ±0,2 puanlık ölçüm toleransının içinde kaldı. Onarım, revizyon ve yenilemenin uluslararası genel kuralları IEC 60034-23 standardında tanımlanır.
Ne zaman bobinaja başvurmalı?
- Motor yanık kokuyorsa, termik attırıyorsa ya da çalıştırıldığında uğuldayıp dönmüyorsa.
- Motor normalden fazla ısınıyor, ses ya da titreşim yapıyorsa; bu belirtiler sargı kadar rulman ya da mekanik bir arızadan da kaynaklanabilir.
- Dalgıç pompa sigorta ya da termik attırıyor, su basmıyor veya kuyudan çıkarıldığında izolasyon direnci düşük ölçülüyorsa.
- Jeneratör çalıştığı hâlde gerilim üretmiyor ya da gerilimi dalgalanıyorsa.
- Uzun süre nemli ortamda beklemiş bir motoru devreye almadan önce izolasyon direncini ölçtürmek istiyorsanız.
Arızalı bir motoru tekrar tekrar çalıştırmayı denemeyin; küçük bir sargı arızası, sac pakete ve rotora zarar veren bir yanığa dönüşebilir. Motorun etiket fotoğrafı ve arızanın nasıl başladığına dair notlar, atölyedeki tespiti hızlandırır.
Apkon Bobinaj olarak Bornova'daki atölyemizde elektrik motoru sarımı yapıyoruz.